ورود
 
 
کوچک کردن  مقالات

 پژوهشي در اربعين حسيني - 1

 پژوهشي در اربعين حسيني - قسمت اول

يكى از مسائل مبهم و پيچيده در تاريخ عاشورا تعيين زمان حضور اهل‌بيت امام «حسين» (عليه‌السلام) در كربلا بعد از شهادت ايشان است زيرا اغلب منابع حديثى و تاريخى در اين‌باره به ‌صراحت گزارش نكرده‌اند كه آيا اين حادثه، روز بيستم صفر سال 61 اتفاق افتاده است يا پساز آن؟! (27 بهمن 1387)



 نقش ائمه در احياي دين - قسمت دوم - فرهنگ و اقتصاد عرب

 نقش ائمه در احياي دين – قسمت اول - قبل از اسلام

 سیمای فاطمه‌ي زهرا(سلام‌الله عليها) در شعر فارسی

 زهرا(سلام‌الله عليها) در کلام ائمه‌ي معصومین(عليهم‌السلام) و امام خمینی(ره)

 خواب ديدن حضرت زهرا(سلام‌الله عليها) قبل از شهادت

 علل بيمارى و شهادت حضرت زهرا(سلام‌الله عليها)

 آثار و اسرار تسبیح حضرت زهرا(سلام‌الله عليها)

 فرمايش حضرت زهرا(سلام‌الله عليها) درباره‌ي امت پيامبر در لحظه‌ي شهادت

 وصیت‌نامه‌ي حضرت زهرا(سلام‌الله عليها)

 ياس كبود

 برگی از مظلومیت حضرت زهرا(علیهاالسلام)

کوچک کردن  آرشيو مقاله‌ها
کوچک کردن  جستجو
کوچک کردن  تنظيم طول - چپ
کوچک کردن  نتايج جستجو
کوچک کردن  سیمای فاطمه‌ي زهرا(سلام‌الله عليها) در شعر فارسی (مقاله‌ي شماره‌ي 9)
سیمای فاطمه‌ي زهرا(سلام‌الله عليها) در شعر فارسی (مقاله‌ي شماره‌ي 9)مقاله‌ها
هفت آسمان گریه کردند بر تربت بی‌نشانت

سیمای فاطمه‌ي زهرا(سلام‌الله عليها)

در شعر فارسی





اشاره
بنا داريم در بخش «تشيع > اهل‌بيت(عليهم‌السلام) > مقاله‌ها»، مطالبي در قالب مقاله براي‌تان ارائه كنيم.

در اين بخش، مطلبي با عنوان «سیمای فاطمه‌ي زهرا(سلام‌الله عليها) در شعر فارسی» ارائه خواهيم كرد
. اين مطلب از سايت «پایگاه اینترنتی فرهنگی اعتقادی فطرت» براي‌تان انتخاب شده است.




مقدمه

شعر مظهر علاقه، عاطفه، تبلیغ، دفاع و فریاد است و در شعر ایرانی، علاقه و عاطفه نسبت به اهل بیت پیامبر(ع) باعث شده تا شعر فاطمی در ادبیات فارسی پدید آید.

نخستین آثار شعر اهل بیت (ع) در منظومه ی بلند پدر شعر ایران - فردوسی طوسی - در قرن چهرم آشکار شد و هم او در ابیاتی از حماسه ی خود زبان به ستایش و اظهار ارادت به پیامبر (ص) و امام علی (ع) گشود. نخستین سروده ها درباره ی دختر پیامبر (ص) با اشعار ناصر خسرو قبادیانی، سنایی، غزنوی، قوامی رازی و ... آغاز می شود. اشعار فاطمی این مرحله دارای ویژگی ارزشمندی است و آن اینکه بیان حقایق تاریخی و عقاید دینی در آن فراوان و تصنعات و تکلفات ادبی در آن کمتر است.

می دانیم که هیچ کس نمی تواند مقام حضرت زهرا (س) را بیان کند به جز معصومین (ع) و این امر باعث دشواری سرودن در شأن والای حضرت زهرا(س) شده است.

شعر فاطمی در چهار قالب معنایی و محتوایی قابل بررسی است:

1. نگرش روایی و تاریخی ؛ 2. نگرش فلسفی و کلامی ؛ 3. نگرش تخیلی و شاعرانه ؛ 4. نگرش عاطفی و شخصی

بدون شک بسیاری از سروده ها دو، سه و یا هر چهار جنبه را به هم آمیخته دارند و تعداد اشعاری که تنها یکی از جهات را لحاظ کرده باشد، فراوان نیست. سؤال این است که آیا شاعران راههای دیگری برای شناختن و شناساندن آن وجود شریف نداشتند که غالب آنان خود را در سنتهای ادبی گذشتگان - و مدایح و مراثی و مناقب - زندانی کرده اند؟ اکنون با ذکر نمونه هایی - با اولویت دادن به شعر معاصران - به بررسی این نگرشها می‌پردازیم.



نگرش روایی و تاریخی

در این نگرش شعرها بر مبنای مقاطعی از زندگی ایشان، چون ازدواج، فدک، شهادت یا احادیثی که جایگاه حضرت را بیان میدارد، سروده شده اند. برای مثال می توان شعر ابن حسام خوسفی، شاعر قرن نهم هجری، را با عنوان مهمانی کردن جناب پیامبر (ص) نام برد:

ز بر اطراف باغ، از چمن گلعذار

مجمره پر عود کرد، بوی خوش نوبهار

و یا قصیده ی مروج الاسلام کرمانی:

ای دُر دُرج حیا و آیت عظمی

بضعه ی خیرالوری و مریم کبری

تا آنجا که میگوید:

آه که در مدت قلیل چه آمد

بر سرت از مردمان بی سر و پا

اگر شاعران قادر باشند از ظواهر امور بگذرند و رابطه ی حوادث را با یکدیگر درگذشته و آینده تحلیل کنند و در عین حال از لطافت خاص بیان شعری دور نیافتند، باید گفت که به شأنی عالی در شعر دست یافته اند. مثنویهای احمد عزیزی در کتاب لاله های زهرایی حرکتی است در این سو و نیز قصیده ی زیبای فرید، شاعر معاصر، با مطلع «روزی که دفن کرد علی بیصدا ترا»، ضمن اشاره به مرحله ی تاریخی حیات آن حضرت (س) به تحلیلی منطقی و در عین حال شاعرانه دست یافته است.



نگرش فلسفی و کلامی

اشعاری را که عمدتاً به نقش زهرای مرضیه (س) در عالم هستی و مقام معنوی و روحانی و عرفانی اش می پردازد، می توان دارای جهتی فلسفی و کلامی دانست. از این دست اشعار از دیرباز تا کنون گفته اند و می گویند. بسیاری از این سروده ها تکرار سخنان شعرای متقدم و بخشی نیز مبتنی بر نکات ظریف و تازه ای است. یکی از بهترین این گونه اشعار، مثنوی محمد فکور صفا (متخلص به فکور) است که تفسیری از «مناقب منسوب به ابن عربی» می باشد. مثلاً در تفسیر صفتی از صفات آن حضرت (جواد العالم العقلیه)، گوید:

عقل کل، اول ظهور باری است

وان ظهور اندر موالی، جاری است ...

چون که ظرف جان زهرا کامل است

عقل کل را در پذیرش شامل است

حضرتش مشکات نور عقل شد

تا که نور او به عالم نقل شد ...

در لباس زن هویدا شد ولی

یازده انوار از او شد منجلی ...

ابیاتی که جنبه ی فلسفی دارند، غالباً در مقدمه ی قصاید قرار گرفته اند؛ چنانکه شاعر معاصر، محمد علی صاعد، در مقدمه ی قصیده ای در ستایش حضرت زهرا (س) آورده است:

کیست وجودش ز بعد خالق اکبر

فوق وجود و ز حد وصف فراتر؟

کیست که باشد وجود، ذیل وجودش

هست عَرَض، هرچه هست و اوست چو جوهر

اشعاری با این گونه مضامین با این همه ارجمندی، در نهایت «شعر خواص» است و از نظر ارتباط با عموم، محدودیتهایی دارد، و لذا باعث روی آوردن مردم به شعرهای عامیانه و مبتذل شده است.



نگرش تخیلی و شاعرانه

در این گونه شعرها که دارای نگرش تخیلی به قضایا هستند، تخیل هنری و مفاهیم فاقد مصادیق خارجی بر سایر جنبه ها غلبه دارد. نمونه مبالغه آمیز این گونه اشعار، مدیحه ی سنجر کاشانی است که به جای آنکه خواننده شعر به اعجاب در برابر صفات عالیه حضرت فاطمه (س) برسد. در برابر نازک خیالی و مضمون یابی شاعر شگفت زده می شود:

هم خضر آب داشت، هم اسکندر آینه

مثل تویی که دید در آب و در آینه؟

از بیم چشم زخم فلک ز آفتاب و ماه

حاضر کند به بزم تو با مجمر آینه

عکس ترا که شعله ی صف سرکش آمده است

در بر اگر کشد نکند باور آینه

تا آنجا که گوید:

تقلید وضع ساره ی خیر النسا نمود

زان رو نکرد بر سر و بر، زیور آینه

بانوی عرش حجله و خاتون خلد زاد

آن کز حیا نخواسته از شوهر آینه

همین نازک اندیشی در شعر «خسرو احتشامی» شاعر نوجوی معاصر یافت می شود بی آنکه کلیت شعر، وقف خیال آفرینی شود:

تا رخصت حضور نیابد، شب طلوع

مهتاب از ادب نتراود به روزنش....

تا کعبه راز سنگ کرامت نیفکند

از چشم روزگار نهان است مدفنش

این گونه سخنان از مصادیق «یجوز للشاعر ما لا یجوز لغیره» هستند. باری باید پذیرفت که شعر را عالمی دیگر است و شعر خالی از خیال لطفی ندارد. لکن گستره ی پرواز خیال در شعر متعهد تا جاییست که از هدف دور نیافتیم. نباید فراموش کرد که هدف اصلی شعر دینی، بویژه شعر اهل بیت، بیان حقیقت، ترویج ارزشهای توحیدی و گسترش فضیلت است.



نگرش عاطفی و شخصی
آن دسته از اشعاری که بیان عواطف دینی و احساس ارادت به آستان مقدس فاطمه ی مطهر (س) و مصیبتهای ایشان در آنها غلبه دارد، می تواند به عنوان سروده های عاطفی قلمداد شود.

حساب سروده هایی را که درباره ی شهادت و مظلومیت آن حضرت است، باید جدا کرد زیرا تأثیر واقعه در بسیاری از موارد بیش از تأثیر زبان شعر است، به ویژه آنکه شاعران برای ایجاد انگیزش عاطفی در مردم، عمداً- یا سهواً- از باطن حوادث گذشته و به پوسته ی آن- با تفصیل و رنگ و لعاب- می پردازند و گاه شعر را از لطافت هنری و محتوای توحیدی- هر دو- خالی می کنند. این گونه اشعار عوامانه ضربات مهمی بر فرهنگ عمومی دینداران در گذشته وارد کرده است، که هنوز آثار آن باقی است.



بررسی شعر فاطمی در مرحله‌ی کنونی
تکرار و تقلید، کلی گویی، استفاده ی زیاد از بیان خبری و تقریری، بازیهای لفظی و افراط در موازین سخنوری، از مهمترین موانع تأثیرگذاری عاطفی در شعر هستند.

یکی از مهمترین موفقیتهای شعر فاطمی در دهه های اخیر فائق آمدن برخی از شاعران بر این موانع است. شاعران امروز شیوه های مختلفی را برای انگیزش عاطفی در شعرهای خود تجربه می کنند. گاه بیان یک واقعیت از ابعاد و زوایای گوناگون و استفاده از استعارات لطیف را راهی برای نفوذ در دلها قرار می دهند.

در ترجیع‌بند طولانی محمد علی مجاهدی (متخلص به پروانه)- درباره ی هجوم به خانه ی آن حضرت (س)، پس از رحلت پدر بزرگوارش(ص)- تلاش برای دست یافتن به بیان لطیف و شاعرانه حقایق به وضوح دیده می شود:

سوخت بال کبوتران حرم

کار این شعله ها به لانه کشید

دامن گل که سوخت از آتش

شعله سر از دل جوانه کشید

گامهایی در مسیر بازآفرینی اشعار گذشته، از سالها پیش آغاز شده است. شاعران معاصر نیز در وصف مدایح اهل بیت (ع) لب به سخن گشوده اند که در زیر به نمونه هایی اشاره شده است.

برای نمونه به قسمتی از شعر شکوفه های فریاد خسرو احتشامی بنگرید:

تو ستاره ای و تو اختری؛ مه و مهر و زهره و مشتری

نکنند با تو برابری؛ تو یگانه دخت پیمبری

تو همای اوج سعادتی، تو سپهر عصمت و عفتی

تو قرین مهر ولایتی، به خدا که همسر حیدری

به حسن ستاره ی روشنت، که حسین آن گل گلشنت

به خدا رسیده ز دامنت، به خدا تو معنی مادری

شعر «سرای فاطمه» سروده ی حمید سبزواری، است:

حجره گلین است و کوچک است و عجب آنک

هست جهانی، چو جای فاطمه دارد

رشحه ی ایمان تراود از در و بامش

خانه ی علم است و باب علم در آن است

بر این گونه شعرها می توان «راز شب» سروده ی شهریار را نیز افزود.

شعر فاخر و چند بعدی: بخش دیگری از شعرها دارای افکار نو، لطف عواطف، تازگی اسلوب و قدرت اثرگذاری ویژه ای هستند. بر اینها باید در آمیختن هر چهار بعد افزوده شود. قصیده ی شیوای خسرو احتشامی، با عنوان شکوفه های فریاد، از این دست است:

روز نخست چون گل این بوستان شکفت

عِطر عفیف عشق فرو ریخت بر تنش ...

هم باشدش بهار رسالت در آستین

هم می چکد گلاب ولایت از دامنش

مردآفرین زنی که خلیلانه می شکست

بتخانه خلاف خلافت ز شیونش

از سدره نیز در شب معراج می گذشت

حرمت اگر نبود عنانگیر توسنش حرمت اگر نبود عنانگیر توسنش

همچنین است سروده ی قادر طهماسبی (فرید) که در روشن بینی تاریخی و نگرش عاشقانه به دین، لطفی بیش از دهها غزل به قصیده اش داده است:

ناموس دردهای علی بودی و چو اشک

پنهان نمود غیرت شیر خدا ترا

دفن شبانه ی تو که با خواهش تو بود

فریاد روشنی است ز چندین جفا ترا ...

یک عمر در گلوی تو بغض استخوان شکست

در سایه داشت گرچه علی چون هما ترا ...

دادند در بهای فدک آخر- ای دریغ-

گلخانه ای به گستره ی کربلا ترا ...

شعر جوشان احمد عزیزی در همین زمینه در کلیت خود به همین شعر متکامل و چند بعدی می پیوندد. او گرچه بیشتر در مجموعه های خود از «ضریح گمشده ی گل یاس» سخن رانده بود، در «لاله های زهرایی» اسم و مسمای خود را یکسره نثار شعر فاطمی کرد:

حضرت زهرا دلش از یاس بود

قطره های اشکش از الماس بود

داغ عطر یاس زهرا زیر ماه

می چکانید اشک حیدر را به چاه ...

گریه آری، گریه چون ابر چمن

بر کبود یاس و سرخ نسترن ...

این دل یاس است و روح یاسمین

این امانت را امین باش ای زمین

نیمه شب دزدانه باید زیر خاک

ریخت بر روی گل خورشید، خاک

مدفن این ناله غیر از چاه نیست

جز تو کس از قبر او آگاه نیست

غزلواره های کوتاه فاطمه راکعی

ای بی نشانه ای که خدا را نشانه ای

هرجا نشان تست، ولی بی نشانه ای ...

تصویر شاعرانه ی در خود گریستن

راز بلند سوختن عارفانه ای ...


شاعر جوان، فاطمه سالاروند با چنین مطلعی:

خم کرد پشت زمین را ناگاه داغ گرانت

هفت آسمان گریه کردند بر تربت بی‌نشانت

برخی از ویژگی‌های کلی این پدیده‌ی نو در شعر فاطمی را دارا هستند.

1387/4/4 لينک مستقيم
کوچک کردن  تنظيم طول - وسط
کوچک کردن  كاربران آن لاين
افراد آنلاين افراد آنلاين:
بازدیدکنندگان بازدیدکنندگان: 148
اعضا اعضا: 0
کل کل: 148